Νέοι και smartphones: Το «ρίχνω μια ματιά κάθε τόσο στην οθόνη» προκαλεί πλήξη

Νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Addictive Behaviors δείχνει ότι η καθημερινή χρήση κινητού του τύπου «ελέγχω τακτικά για ειδοποιήσεις και updates» δεν είναι τόσο αθώα όσο φαίνεται. Αντί να λειτουργεί ως μικρό διάλειμμα αποφόρτισης, φαίνεται να εγκλωβίζει πολλούς σε έναν φαύλο κύκλο αποσύνδεσης και υπερβολικής χρήσης.

Τι είναι η προβληματική χρήση smartphone

Η προβληματική χρήση smartphone δεν αφορά απλώς πολλές ώρες μπροστά στην οθόνη. Περιγράφει μια κατάσταση όπου η εναλλαγή ανάμεσα σε εφαρμογές γίνεται σχεδόν αυτόματα, χωρίς δυνατότητα ελέγχου και με επιπτώσεις στην καθημερινότητα. Μελέτες τα τελευταία χρόνια έχουν συνδέσει αυτή τη συμπεριφορά με αυξημένο άγχος στους νέους, χαμηλότερη ακαδημαϊκή απόδοση και δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις. Το κινητό δεν είναι από μόνο του το πρόβλημα· γίνεται όμως όταν μετατρέπεται σε μόνιμο καταφύγιο από κάθε αίσθημα δυσφορίας.

Κεντρικός όρος της έρευνας είναι η «αποσύνδεση» – μια παροδική αλλά έντονη αίσθηση πλήξης και έλλειψης νοήματος. Πρόκειται για την κατάσταση όπου κάποιος νιώθει ότι αυτό που κάνει δεν τον αφορά πραγματικά, ότι εκτελεί μια υποχρέωση χωρίς προσωπική αξία. Οι ψυχολογικές θεωρίες υποστηρίζουν πως αυτό το συναίσθημα λειτουργεί σαν καμπανάκι: ο εγκέφαλος αναζητά μεγαλύτερη διέγερση ή ουσιαστικότερο περιεχόμενο. Και κάπου εκεί, το smartphone προσφέρει την πιο άμεση και εύκολη «λύση».

Η έρευνα των 30 ημερών

Η μελέτη σχεδιάστηκε από ερευνητές του  Xi’an Jiaotong-Liverpool University στην πόλη Suzhou της Κίνας, οι οποίοι επικεντρώθηκε σε πρωτοετείς φοιτητές. Η πρώτη χρονιά στο πανεπιστήμιο είναι περίοδος έντονων αλλαγών: αυξημένες απαιτήσεις, ελευθερία, λιγότερη επιτήρηση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι νέοι καλούνται να οργανώσουν μόνοι τους τη μελέτη τους – αλλά και να διαχειριστούν έναν ψηφιακό πειρασμό που είναι διαρκώς διαθέσιμος.

Στο project συμμετείχαν 138 φοιτητές από δύο πόλεις της Κίνας, εκ των οποίων οι 104 ολοκλήρωσαν με συνέπεια την παρακολούθηση διάρκειας 30 ημερών. Κάθε βράδυ, λίγο πριν τον ύπνο, απαντούσαν σε αναλυτικά ερωτηματολόγια μέσω των δικών τους συσκευών. Οι ερωτήσεις κατέγραφαν τόσο το πόσο ένιωθαν ότι δεν μπορούσαν να ελέγξουν τη χρήση του κινητού τους όσο και το επίπεδο αποσύνδεσης που βίωναν εκείνη τη μέρα.

Η ανάλυση των δεδομένων δεν περιορίστηκε σε γενικές τάσεις. Η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε στατιστικά μοντέλα που της επέτρεψαν να εξετάσει τις καθημερινές διακυμάνσεις στο ίδιο άτομο. Με απλά λόγια, δεν συνέκρινε απλώς διαφορετικούς φοιτητές μεταξύ τους, αλλά το πώς άλλαζε η συμπεριφορά κάθε ατόμου από μέρα σε μέρα σε σχέση με τον δικό του μέσο όρο. Το φύλο και το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο δεν φάνηκε να επηρεάζουν ουσιαστικά τα αποτελέσματα.

Τα ευρήματα αποκάλυψαν μια ξεκάθαρη αμφίδρομη σχέση. Τις ημέρες που ένας φοιτητής χρησιμοποιούσε το κινητό του περισσότερο από το συνηθισμένο, την επόμενη ημέρα δήλωνε αυξημένη αποσύνδεση. Αντίστροφα, όταν ένιωθε πιο αποκομμένος ή βαριεστημένος από ό,τι συνήθως, την επόμενη ημέρα κατέφευγε περισσότερο στην οθόνη. Ένα μικρό «ξέφυγα σήμερα» μπορούσε να γίνει η αρχή μιας αλυσιδωτής αντίδρασης.

Το φαινόμενο θυμίζει χιονοστιβάδα: κάθε μικρή απόκλιση ενισχύει την επόμενη. Η προσπάθεια ανακούφισης μέσω της κύλισης σε εφαρμογές προσφέρει στιγμιαία διέγερση, αλλά φαίνεται να μειώνει την ικανότητα συγκέντρωσης την επόμενη ημέρα. Έτσι, ο φοιτητής νιώθει ξανά ανικανοποίητος και αναζητά εκ νέου διέξοδο στο κινητό. Με τον καιρό, η συμπεριφορά παγιώνεται και γίνεται «κανονικότητα».

Πώς σπάει ο φαύλος κύκλος

Η λύση, λένε οι ερευνητές, δεν βρίσκεται απλώς στην αυτοσυγκράτηση. Η απλή απόφαση «θα το περιορίσω» σπάνια αρκεί, όταν έχει ήδη δημιουργηθεί συνήθεια. Αντίθετα, προτείνεται η ενεργή αντικατάσταση του χρόνου οθόνης με δραστηριότητες που προσφέρουν νόημα: συμμετοχή σε φοιτητικές ομάδες, εθελοντισμό, προγραμματισμένες ώρες μελέτης χωρίς κινητό. Η διακοπή του κύκλου απαιτεί συνειδητή παρέμβαση.

Παρά τους περιορισμούς, το βασικό μήνυμα είναι σαφές: η σχέση μας με το κινητό δεν είναι ουδέτερη. Όταν η πλήξη οδηγεί αυτόματα σε νέες αναζητήσεις στην οθόνη, μπορεί άθελά μας να ενισχύουμε το ίδιο συναίσθημα που προσπαθούμε να αποφύγουμε. Η επίγνωση αυτού του μηχανισμού είναι ίσως το πρώτο βήμα για να καταφέρουμε να τον διακόψουμε.